|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.103. अध्यायः 103
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शत्रुजयोपायादिप्रतिपादकेन्द्रबृहस्पतिसंवादानुवादः॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
युधिष्ठिर उवाच। 12-103-0x(5607)(68785)
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 12-103-1(68786)
भीष्म उवाच। 12-103-2x(5608)
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर॥ 12-103-2(68787)
बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा॥ 12-103-3(68788)
अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः।
असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः॥ 12-103-4(68789)
सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत्।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी॥ 12-103-5(68790)
ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान्।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम्॥ 12-103-6(68791)
न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः।
बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा॥ 12-103-7(68792)
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता॥ 12-103-8(68793)
क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि।
अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन्॥ 12-103-9(68794)
प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत्।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत्॥ 12-103-10(68795)
यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर॥ 12-103-11(68796)
न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव।
जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः॥ 12-103-12(68797)
न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति।
विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो॥ 12-103-13(68798)
संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः।
उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः।
अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा॥ 12-103-14(68799)
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः॥ 12-103-15(68800)
आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत्।
बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः॥ 12-103-16(68801)
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा।
न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह॥ 12-103-17(68802)
दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः।
कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते॥ 12-103-18(68803)
तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात्।
न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः।
भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम्॥ 12-103-19(68804)
प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति॥ 12-103-20(68805)
यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम्।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता॥ 12-103-21(68806)
औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम्।
कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत्॥ 12-103-22(68807)
विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः॥ 12-103-23(68808)
मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम।
मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम्॥ 12-103-24(68809)
निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन्॥ 12-103-25(68810)
यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत्।
यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि॥ 12-103-26(68811)
अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत्।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम्॥ 12-103-27(68812)
भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा॥ 12-103-28(68813)
प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः॥ 12-103-29(68814)
प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन्।
अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत्॥ 12-103-30(68815)
स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत्।
न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः॥ 12-103-31(68816)
न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप॥ 12-103-32(68817)
तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते।
प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन्॥ 12-103-33(68818)
मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः।
मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव॥ 12-103-34(68819)
यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके।
नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः॥ 12-103-35(68820)
न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान्।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर॥ 12-103-36(68821)
एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत्।
न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः॥ 12-103-37(68822)
यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला।
पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी॥ 12-103-38(68823)
यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन्॥ 12-103-39(68824)
न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते
न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया
न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा॥ 12-103-40(68825)
मायाविभेदानुपसर्जनानि
वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत
पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान्॥ 12-103-41(68826)
पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः
पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि
प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन॥ 12-103-42(68827)
प्रदाय गूढानि वसूनि नाम
प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा
पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति॥ 12-103-43(68828)
तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः
स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः
परेषु कृत्यामुपधारयेच्च॥ 12-103-44(68829)
इन्द्र उवाच। 12-103-45x(5609)
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे॥ 12-103-45(68830)
बृहस्पतिरुवाच। 12-103-46x(5610)
परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः॥ 12-103-46(68831)
तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम्।
विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्॥ 12-103-47(68832)
करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते।
अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते॥ 12-103-48(68833)
पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः॥ 12-103-49(68834)
आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम्।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत्॥ 12-103-50(68835)
एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः॥ 12-103-51(68836)
इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः॥ 12-103-52(68837)
भीष्म उवाच 12-103-53x(5611)
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत
स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः।
चचार काले विजयाय चारिहा
वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः॥ ॥ 12-103-53(68838)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्र्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 103॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-103-5 व्यतिषङ्गे मिश्रणे युद्धे इत्यर्थः। साधारणोऽनियतः॥ 12-103-6 प्रत्युवाच गुरुः॥ 12-103-7 विवृतः सावधानः॥ 12-103-11 वितसः पक्षिबन्धनोपायस्तदुपजीवी वैतंसिकः॥ 12-103-12 स्वपिति महीपतिरित्यनुकर्षः॥ 12-103-13 सामान्ये अनिश्चिते॥ 12-103-14 प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे इति झ. पाठः॥ 12-103-15 किंचास्य दण्डं सेनां च भेदेन दूषयेत्सः॥ 12-103-17 औषधैर्विषादिभिः॥ 12-103-20 रिपून्प्रति हन्तुकामस्य॥ 12-103-25 चत्वारि मार्दवादीनि॥ 12-103-26 यच्छन्ति निगृह्णन्ति॥ 12-103-27 अदृष्टेषु दूरस्थेषु ब्रह्मदण्डं पुरोहितद्वारमभिचारं प्रयुञ्जयात्। दृष्टे प्रत्यक्षशत्रौ चतुरङ्गिणीमपि प्रयुञ्ज्यात्॥ 12-103-32 विविधवृत्तानां अस्थिराणाम्॥ 12-103-35 वेगवति पूरे सति वप्रे तटे विचरणाद्विदारणाद्वाध इति योजना॥ 12-103-38 षडङ्गिनी रथतुरगमातङ्गपदातिकोशवणिक्पथवती॥ 12-103-39 विवृत्य प्रकटीभूय। दस्यूनां दस्यून्॥ 12-103-40 बलवति शत्रौ साम न प्रशस्यते किं तर्हि दण्डोपनिषत् रहस्यदण्डः। अत एव शत्रुषु मार्दवं पार्यन्तिकं न कार्यम्। नापि यात्रिकं सदा कार्यम्। जयस्यानि यतत्वात्। यात्रायां हि सस्यानां घातः। संकरक्रिया विषादिना जलादीनां नाशनम्। भूयः पुनः पुनः प्रकृते सप्तविधायाः विचारणा तस्मात्कपटपूर्वको दण्डएव श्रेयानित्यर्थः॥ 12-103-41 मायाविभेदान्नानाविधा मायाः प्रयुञ्जीत। तत उपसर्जनानि परस्परमितरेषां शत्रूणामुत्थापनादीनि॥ 12-103-42 एतान् शत्रून्पुरेषु तत्तत्स्थानेषु अनुसृत्य भोगांस्तदीयान् जयन्ति। नीतिं पुरेषु स्वीयतेषु॥ 12-103-43 अनुसरणभेवाह प्रदायेति। एते न ममामात्याः दुष्टाः मां त्यक्त्वा राजान्तारं प्रतिगता इति लोकमुखात्कीर्तयित्वा परेषां पुरेषु राष्ट्रेषु च तान्यो जयन्ति॥ 12-103-44 कृत्यामिव कृत्यां मृत्युकारिणीं देवताम॥ 12-103-47 तच्चेद्भवति कारणमिति थ.द. पाठः॥ 12-103-48 संसृष्टं संसर्गम्। असंसृष्टश्च परइव भाषते॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|